Bundan 60 yıl önce kurulan Birleşmiş Milletler’in kuruluş belgesi olan BM Kuruluş Bildirgesi, İkinci Dünya Savaşı’nda yaşanan insansızlıkları olduğu kadar iki dünya savaşı arasında çeşitli Avrupa ülkelerinde ve Japonya’da iktidara gelen faşizmi de dikkate alarak İnsan Hakları’na özel bir vurgu yapıyordu. Beş kurucu devlet tarafından yayınlanan BM Kuruluş Bildirgesi’nin 1. maddesinde sayılan dört amaçtan birisi “insan haklarına ve temel özgürlüklere saygının geliştirilmesi ve desteklenmesi için uluslararası işbirliği” olarak belirlenmişti.
56. maddede üye devletlerin BM Örgütüyle işbirliği içinde veya tek tek gerçekleştirmeyi vaat ettikleri kazanımlar arasında “ırk, cinsiyet, dil veya din farkı gözetmeksizin herkese insan haklarının ve temel özgürlüklerin evrensel olarak sağlanması ve saygı gösterilmesi” yer alıyordu.
Daha sonra İnsan Hakları Komisyonu kuruldu ve bir taslak metin üzerinde çalışmaya başladı. Çalışmalar sonucunda 30 maddelik “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi” 10 Aralık 1948’de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda kabul edildi. Sonraki yıllarda kurulan ayrı komiteler söz konusu insan haklarını detaylandıracak iki belge hazırlıklarına girişti.
Böylece son haline getirilen iki taslak 16 Aralık 1966’da Genel Kurul’da gene oy birliğiyle kabul edilerek imzaya açıldı. 1976’da yürürlüğe giren bu iki belge, “Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi” ile “Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi” idi.
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi: Belgeye imza koyan her devlet o belgede ifade edilen hakların yerine getirilmesi ve geliştirilmesini taahhüt ve bu amaçla gerekli uluslararası işbirliklerine girmeyi kabul etmektedir. Herkes serbestçe seçtiği işte çalışma (md. 6); ayırım yapılmaksızın herkese adil ve istenilir çalışma koşullarına sahip olma (md.7); sendika kurma ve sendikalara üye olma (md. 8); sosyal sigorta dâhil sosyal güvenlik olanaklarına sahip olma (md. 9); ailenin, anne, çocuk ve gençlerin himaye edilme ve yardım görme ve herkesin evlenmede özgürce seçme (md.10); herkesin yeterli yaşam standardına sahip bulunma (md. 11); en yüksek bedensel ve zihinsel sağlık koşullarına (md. 12); eğitim görme (md.13) ve kültürel yaşama katılma ve bilimsel ilerlemeden yararlanma (md. 15) hakkına sahiptir.
Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi: Yaşama hakkı en temel haktır (6); işkence yapmak, zor kullanmak, insanlık dışı ve aşağılayıcı muamele ve cezalandırma uygulamak suçtur (7); kölelik, köle ticareti ve angarya yasaktır (8). Belgede ayrıca, keyfi tutuklama ve cezalandırmanın yapılamayacağı (9), gözaltı ve tutuklama tarzında özgürlüklerden yoksun kalan tüm kişilere insanca muamele yapılacağı (10); hiç kimsenin salt bir akit hükümlerini yerine getirmediği için tutuklanamayacağı (11); herkesin serbestçe seyahat edebileceği, bir ülkeyi serbestçe terk edebileceği, hiç kimsenin kendi ülkesine girmekten alıkonulamayacağı (12); kişinin mahkemelerde ve duruşmalarda eşitlik hakkına ve medeni ya da cezai işlemlerde teminata sahip olacağı (14); ceza yasaları yürürlüğünün geriye doğru işletilemeyeceği (15); herkesin yasalar önünde şahıs olarak tanınacağı (16); özel hayata, aile ve eve ya da haberleşmeye keyfi ve yasa dışı müdahalelerin, şeref ve itibara yasa dışı saldırıların yapılamayacağı belirtilmektedir.
Keza adı geçen sözleşmede, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü (18); fikir ve ifade özgürlüğü (19) tanınırken her türlü savaş propagandası ile ayırıma, düşmanlığa veya şiddete yol açacak her türlü milliyet, ırk veya din düşmanlığı savunuculuğu yasaklanmakta (20); toplanma, birleşme ve örgütlenme özgürlükleri (21 ve 22) teminat altına alınmaktadır.
Sözleşme, tüm yurttaşların kamu işlerinde görev alma hak ve fırsatlarına sahip olmalarını, gizli oyla belirli zamanlarda seçme ve seçilme hakkına sahip bulunmalarını da (25) korumaktadır.
Sözleşme içerdiği maddelerin bazılarının yasalarla özel olarak belirtilmedikçe ve ulusal güvenlik, kamu sağlığı, kamu düzeni veya başkalarının hak ve özgürlüklerini koruma amacıyla gerekli olmadıkça kısıtlamaya uğratılamayacağını kabul etmektedir.
Kısıtlanamayacak Haklar: Ne var ki, haklardan bazıları her ne suretle olursa olsun hiç bir kısıtlamaya tâbi tutulamayacak haklar olarak tasrih edilmektedir. Bunlar: Yaşama hakkı (6), kişinin işkence veya kaba muameleye ya da cezalandırmaya uğratılamayacağı, kölelik ve angaryaya, zorunlu hizmetkarlığa müsaade edilemeyeceği (7), bir akit gereğinin yerine getirilmemesi nedeniyle kişinin hapsedilemeyeceği (8/1-2); ceza yasasına ex post facto (makabline şâmil) uygulamaların yapılamayacağı (15), herkesin yasa önünde şahıs olarak tanınması (18), düşünce, vicdan ve din özgürlüğü (18) haklarıdır.
Bu iki sözleşme daha sonra başka BM belgeleriyle genişletilmiş ve daha da ayrıntılandırılmışsa da, insan haklarına ilişkin asıl üç temel belge yukarıda saydıklarımızdır.
Kızılcık, sayı 26 (Şubat/Mart 2006).