Gerçek bir halk devrimiydi, emperyalistler yıktı
I. Dünya Savaşı’nın sonunda ateşkesten hemen önce Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun Macaristan kanadında sokak ve fabrika gösterileri yaygındı, sosyal demokratlar kitleleri yatıştırmaya çalışıp Monarşi’yle uzlaşma ararken, kendilerini anti-militarist ve sosyalist devrimci diye tanımlayanlarla 1917 Ekim Devrimi’nden sonra Rusya’dan dönen savaş esirleri eylemin politikleşmiş gruplarıydı. 31 Ekim’de halk başkentten cepheye gidecek asker treninin kalkışını engelledi, vagonlardaki askerler onlara katıldı, hükümet binaları ve posta idaresi işgal edildi. Aynı gün imparator Karl, Radikal Parti başkanı Karolyi’nin başkanlığında kurulmuş olan Ulusal Konsey’e hükümeti kurma görevini verdi. 10 gün sonra ateşkes imzalandı. 16 Kasım’da Avusturya-Macaristan ikili monarşisinde Macaristan Cumhuriyet ilan etti. Halkın talepleri hükümetin ufkunun ötesindeydi: iktidarın işçilerce alınması, büyük mülkiyetin fabrika ve tesislerinin millileştirilmesi, feodal toprakların köylüye dağıtılması, cepheden dönen askerlere iş verilmesi, ilh. 24 Kasım’da Komünist Partisi kuruldu. Yöneticileri arasında Lenin’in yakın çevresinden Béla Kun da bulunuyordu.
700 bin üyeli sendikal hareketi kontrol eden sosyal demokratlar zayıflarken, komünistler güçleniyordu. 1919 Şubat ortasında toprak reformu yasası çıkartılarak mülkiyet 710 dönümle sınırlandı ama yasa uygulanamadı.
Dışarıda ise, galip İtilaf (Antant) devletleri, Rusya’dan sonra Macaristan’ın da sosyalizme kaymasından kaygılanıyorlardı. Fransız general Foch, Romanya-Macaristan arasında bir tarafsız bölge oluşturulmasını önererek Romen ordusuna imkan açtı. 20 Mart’ta Paris Barış Konferansı’nda bu karar C. Başkanı Karolyi’ye tebliğ edilince, sosyal demokratlar ile komünistler birleşip, yeni bir hükümet kurdular. 21 Mart’ta yeni hükümet Macaristan’ın burjuva Demokratik Halk Cumhuriyeti olmaktan çıkıp, proleter Konseyler Cumhuriyeti’ne dönüştüğünü ilan etti. Dünyanın ikinci sovyetler (konseyler) rejimiydi bu. KP lideri Béla Kun Dışişleri Komiserliği’ni üstlendi. Alınan önlemler özetle şunlardı:
* Macar Kızıl Ordusu, ve jandarma yerine Kızıl Muhafızlar örgütlendi.
* Konseyler yerel yürütme organları kabul edilirken, Ulusal Konseyler Meclisi yasamayı üstlendi. 7 Nisan’da referandum niteliğindeki seçimlere gidildi. 18 yaşını dolduran herkese oy hakkı tanındı ve sonuçlar rejimin halkça desteklendiğini gösterdi.
* 20’den fazla işçi çalıştıran işletmeler millileştirildi, yönetim amaçlı işçi kurulları seçildi. Bankalar devletleştirildi.
* 143 dönümden fazla olan topraklara (10 milyon dönüm) el konularak kolektif çiftlikler oluşturuldu. Ama toprakların küçük üreticiye dağıtılmaması sonradan karşı-devrimin en büyük dayanaklarından birisi oldu.
* Ekonomik abluka nedeniyle doğan sıkıntıyı ve karaborsayı devlet dükkan ve depolara el koyarak azaltma yoluna gitti.
* İlk ve orta öğrenim kilisenin elinden alındı, eğitim eşitliği sağlandı.
* Aralarında Lukacs (Eğitim Komiseri), Béla Bartok, Jenö Varga, Zoltan Kodali gibi kimselerin de bulunduğu tanınmış sanat ve bilim insanları aktif görevler aldılar.
Üç emperyalist devletin sosyalist Rusya’ya askeri müdahalesi sonuçsuz kalmıştı, ama devrimin Batı’ya yayılmasına göz yummaya hiç niyetleri yoktu. 24 Mart’ta Béla Kun’un Paris’e bir iyi niyet mesajı ileterek, görüşme önermesi sonuçsuz kaldı, 16 Nisan’da Romen orduları doğudan, 23 Nisan’da Çekoslovaklar kuzeyden ülkeye girdiler. Dört yıl savaştan bitap düşmüş, ekonomisi yıkılmış ve biricik müttefiği sosyalist Rusya ile arası düşman güçlerle ayrılmış, hiç bir yerden yardım alamayan Macaristan, Antant’ın saldırttığı ordulara karşı yiğitçe karşı koydu. Rusya Romenler’e durmalarını ihtar edince, Budapeşte’ye 100 km. uzaklıkta durdular.
İçte karşı-devrimci güçler harekete geçti bu sırada, Fransız işgali altındaki Güney Macaristan’da geçici hükümet ilan ettiler, Haziran'da Tuğamiral Horthy kumandasında bir ordu kurdular. Haziranda Macar Kızıl Ordusu kuzeyde Çek’leri geri püskürttü, hatta Slovakya Konseyler Cumhuriyeti ilan edildi. Bu başarı karşısında telaşlanan Fransa başbakanı Clemenceau, Macar ordusu kuzeyden çekilirse, Romen ordusunun da işgal ettiği bölgeyi boşaltacağını söyledi. Konseyler bu teklifi kabul etti. Bu karar, rejimi eski sınırların korunması amacıyla savunan solcu olmayan kesimleri hoşnutsuz ettiği gibi, gönüllü kuruluş olan Kızıl Ordu’da kopmalara yol açtı. Romen ordusu da geri çekilmedi. Béla Kun ve Yönetim Konseyi 1 Ağustos’ta istifa ederek hükümeti sendika liderlerine devretti. Romen ordusu 3 Ağustos’ta başkente girdi.
Böylece 133 gün süren Macaristan sovyetleri dönemi sona eriyordu. Çok geçmeden, Avrupa’nın ilk faşist karakterli rejimi (faşizmin isim babası İtalyan faşistleri bile iktidara gelmeden önce) Macaristan’da kurulmuş olacak ve başında Horthy yer alacaktı.
Kızılcık, sayı 16 (Mart/Nisan 2003).